در حالی که این روزها آلودگی هوای تهران همه اخبار محیط زیست را تحت تاثیر خود قرار داده است، خبرهای نگران کننده دیگری هم در این حوزه به گوش می رسد. آلودگی آب شهری تهران و چند کلانشهر دیگر به نیترات از جمله این اخبار نگران کننده است که پیش تر نیز درباره آن اخباری به طور جسته و گریخته منتشر شده بود.

قاسم ذوالفقاری مدرس دانشگاه و متخصص آلودگی های زیست محیطی، در گفت وگو با «اعتماد» با اعلام این خبر که «آلودگی آب شهرهای تهران، مشهد و اراک بالاتر از حد استاندارد است»، خواستار اندیشیدن تمهیدات مناسبی برای مقابله با آلودگی آب شد. ذوالفقاری در حالی که استاندارد قابل قبول آلاینده نیترات در آب را بر اساس قوانین زیست محیطی کشور ۵۰ میلی گرم در لیتر عنوان می کرد، درباره نتایج تحقیق و مطالعه آب تهران و چند کلانشهر دیگر گفت؛ «تحقیقات نشان می دهد ماکسیمم غلظت نیترات در آب مشهد ۴۸۶، در اراک ۱۷۱ و در تهران ۸۵ میلی گرم است.» وی سپس با اشاره به این نکته که غلظت ماکسیمم مبنای محاسبه نیست، بلکه باید میزان متوسط نیترات در کل آب ها اندازه گیری شود، ادامه داد؛ «به هر حال با این اعداد و ارقام به نظر می رسد غلظت متوسط و میانگین نیترات لااقل در این شهرها بالاتر از حد استاندارد باشد و تقریباً می توان گفت آب تهران، مشهد و اراک آلوده به نیترات است.»

این کارشناس آلودگی های زیست محیطی با ارائه توضیح مختصری درباره چرخه نیتروژن در طبیعت گفت؛ «نیترات یک ماده طبیعی است که از چرخه نیتروژن در طبیعت به دست می آید. نیتروژن ابتدا توسط گیاهان جذب شده و بعد با از بین رفتن گیاهان و جانورانی که از آن گیاهان تغذیه کرده اند به آمونیاک و نیترید تبدیل می شود. بعد از آن نیترید به نیترات تبدیل می شود. بنابراین همواره در آب مقداری نیترات وجود دارد که به طور طبیعی به وجود آمده، اما بالا رفتن غلظت نیترات در آب باعث می شود که نتوان از آن آب برای شرب استفاده کرد. برای همین استانداردی برای میزان غلظت تعیین شده است. مثلاً در ایران و اروپا ۵۰ میلی گرم در لیتر تعیین شده، یا در امریکا سازمان حفاظت محیط زیست این کشور، ۴۵میلی گرم در لیتر را مبنای استاندارد قرار داده است.» وی فاضلاب های خانگی، پساب های صنعتی و استفاده از کودهای شیمیایی در مصارف کشاورزی را دلایل اصلی آلوده شدن خاک و آب عنوان کرد و در توضیح بیشتر در این باره گفت؛ «ما متاسفانه در شهرهایمان سیستم فاضلاب نداریم و فاضلاب های خانگی در چاه های جذبی ریخته می شود.

این باعث می شود که اول خاک آلوده شود و طبعاً غلظت نیترات آب های زیرزمینی که یکی از منابع اصلی تامین آب است، بالا رود. از سوی دیگر ساخت و سازهای مسکونی و صنعتی در حریم رودخانه ها هم باعث آلوده شدن آب رودخانه ها و در درجه بعدی آب سدها می شود. استفاده از کودهای شیمیایی هم در زمین های کشاورزی تعادل نیترات طبیعی را به هم می زند تا آخرین عاملی باشد که به کمک دو عامل قبلی آلودگی های نیتراتی را بیشتر از حد استاندارد کند.» این مدرس دانشگاه بار دیگر ضمن تایید آلودگی آب تهران، میزان آلودگی را در مناطق جنوبی شهر، به دلیل توپوگرافی زمین، بیشتر از سایر نقاط دانست و خواستار توجه بیشتر مسوولان برای جلوگیری از بحران آلودگی آب شد. اتمام طرح ساماندهی فاضلاب شهری، کنترل ساخت وسازها در حریم رودخانه و نظارت بیشتر بر کارخانه های تولیدکننده کودهای شیمیایی، از جمله کارهایی است که می تواند در کاهش آلودگی آب نقش قابل توجهی ایفا کند.

موضوع آلودگی آب تهران به نیترات اولین بار نیست که مطرح می شود. اما هر بار به فاصله چند روزی پس از انتشار خبری در این باره این موضوع با توجه به وسعت تاثیر اجتماعی آن، به دلایلی از دایره اخبار مهم کنار گذاشته می شود. هفته گذشته یکی از خبرگزاری ها برای دقایقی خبری روی سرخط اخبار خود گذاشت، اما بعد از لحظاتی بنا به دلایلی نامعلوم خبر مذکور از روی سایت این خبرگزاری پاک شد. مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب تهران هم ابتدای امسال در جلسه شورای شهر گفته بود؛ «۳۰ درصد ساکنان جنوب پایتخت، در معرض استفاده از آب آلوده به نیترات قرار دارند.»

بعد از انتشار این خبر نیز سازمان بازرسی کل کشور ضمن هشدار درباره کیفیت آب شرب اعلام کرد میزان نیترات موجود در آب بیش از حد استاندارد بوده و حتی در برخی از شهرستان های کشور فاجعه آمیز است. در گزارش سازمان بازرسی آمده بود؛ «سنجش میزان نیترات در بیش از پنج هزار حلقه چاه نشان می دهد تنها ۲۹ درصد آنها در محدوده استاندارد قرار دارند.» اما چند روز بعد خبرها تکذیب یا اصلاح شدند.

داوود مولایی صحبت های خود در شورای شهر را چنین اصلاح کرد که «من نگفتم ۳۰ درصد ساکنان جنوب پایتخت آب آلوده می خورند. خبرنگاران کم لطفی کرده اند، من در اظهاراتم بر این نکته تاکید داشتم که اگر اعتبارات لازم برای هرچه سریع تر پایان یافتن پروژه سد ماملو اختصاص نیابد، سه میلیون نفر در معرض آلودگی آب قرار خواهند گرفت و ما در حال حاضر مشکلی از این ناحیه نداریم.» مولایی چندی بعد در گفت وگوی مفصل با «اعتماد» هم حاضر نشد اظهارنظر صریحی در این باره کند. این همه نشان از آن داشت که بنا به دلایلی از او خواسته شده هشدارهای خود را تعدیل کند و به نگرانی های عمومی درباره مصرف آب آلوده در پایتخت دامن نزند.

علی رنجی پور