فضاپیمای «سایوز تی.ام.آ-۱۲» روسیه حامل نخستین فضانورد كره جنوبی، امروز و در آستانه چهل و هفتمین سالگرد نخستین پرواز انسان به فضا از همان سكویی كه یوری گارگارین نخستین انسان فضانورد در سال ۱۹۶۱ از روی آن برای انجام ماموریت تاریخی‌ خود به فضا پرتاب شد، راهی ایستگاه فضایی بین‌المللی شد.

سیروس برزو، پژوهشگر تاریخ كیهان‌نوردی مقیم روسیه كه در آستانه پرتاب این فضاپیما در بازدید از شهرک «زوزدنی» (شهر ستاره‌یی) در ملاقات با چند تن از كیهان‌نوردان در یکی از جلسه‌های آموزشی دو کیهان‌نورد سایوز تی.ام.آ-۱۲ برای تمرین مرحله ردیابی و اتصال سایوز به ایستگاه فضایی بین‌المللی شركت داشته، توضیحاتی درباره این پرتاب و برخی ماموریت‌های آتی دیگر آژانس فضایی روسیه و ناسا به ایستگاه فضایی ارائه داد.

● پرتاب امروز سایوز چه ویژگی‌هایی دارد؟

▪ برزو: این پرتاب واقعه جالبی در تاریخ کیهان‌نوردی است. ناو کیهانی سایوز تی.ام آ- ۱۲ با سه كیهان‌نورد از سکوی پرتاب شماره ۱ در مرکز فضایی بایکونور به فضا پرتاب می‌شود. این همان سکویی است که ۴۷ سال پیش، یوری گاگارین، نخستین پرواز انسان به فضا را از آن آغاز کرد. این پرواز گرچه ظاهرا یکی از ماموریت های عادی ناوهای کیهانی سایوز به شمار می‌رود تا طبق روال عادی، گروه کشیک جدید را به ایستگاه فضایی بین‌المللی منتقل می کند اما ویژگی های خاصی دارد که در زمره « نخستین های فضایی» قرار می گیرند. در مرحله اول می خواهم اشاره کنم به حضور نخستین کیهان نورد کره جنوبی.

خانم ئی سوئیون که از بین ۳۶ هزار و ۲۰۶ داوطلب سفر به فضا در اواسط سال ۲۰۰۶ انتخاب شد و تا قبل از آن به عنوان پژوهشگر سامانه های بیوتکنولوژی در انستیتوی علوم و فن‌آوری در دایجئون فعالیت می کرد. در یک تصادف شگفت انگیز، تنها مدت کوتاهی قبل از پرتاب از سمت کیهان نورد جانشین، به عنوان فضانورد اصلی، «جای کو سان» سرنشین اولیه سایوز تی.ام.آ-۱۲ را گرفت.

روس ها «کو سان» را به دلیل رفتار نامناسب و انتقال اطلاعات به شکل غیر قانونی، از این پرواز محروم کردند و کره‌یی ها هم بالاجبار پذیرفتند خانم ئی سوئیون به جای فضانورد اصلی راهی ایستگاه فضایی بین‌المللی شود. این تقریبا شبیه اتفاقی بود که برای خانم انصاری افتاد. او هم قرار بود حدود شش ماه بعد به فضا سفر کند اما مشکل کیهانگرد ژاپنی باعث شد سفر خانم انصاری زودتر انجام شود.

اما نکته مهمتر در این سفر حضور کنستانتین ولکف کیهان نورد جوان و تازه کار است. او در اول آوریل ۱۹۷۳ در شهر چوگویف اوکراین به دنیا آمد. پنج ساله بود که پدرش به عنوان فضانورد انتخاب شد و آنها به «شهرک ستاره‌یی» در ۴۰ کیلومتری مسکو کوچ کردند. کنستانتین تحصیلات ابتدایی و متوسطه خودرا در دبیرستان ولادیمیر کمارف در شهرک ستاره‌یی به پایان رساند و دنباله روی پدر شد. در ۱۹۹۰ به آموزشگاه عالی هواپیمایی نظامی تامبوف روی آورد و پنج سال بعد با تخصص خلبانی هواپیما های شکاری- بمباران، آنرا به پایان رساند. خلبانی هواپیماهای مختلف از جمله تو-۱۳۴ و ایل-۷۶ را بر عهده داشت و توانست به عنوان یک خلبان خوب خود را نشان دهد اما او بلند پرواز تر از سقف پروازی این هواپیما ها بود.

توانایی‌های فوق العاده او و علاقمندیش به سفرهای فضایی، باعث شد داوطلب پیوستن به جرگه کیهان‌نوردان شود. در ۲۸ ژوئیه ۱۹۹۷ از سوی نیروی هوایی روسیه برای عضویت در گروه کیهان نوردان روسیه معرفی گردید و توانست از مرحله دشوار آزمون های پزشکی و علمی برآید و از ۲۶ دسامبر ۱۹۹۷ به عنوان دانشجو و داوطلب فضانوردی پذیرفته شد. حدود دو سال بعد یعنی در ۱ دسامبر ۱۹۹۹ رسما گواهینامه کیهان نوردی در دست داشت و تمرین آموزش برای سفر به ایستگاه فضایی بین المللی را شروع کرد. تاکنون چند بار به عنوان «کیهان نورد جانشین» در دوره های آموزشی گروه های اعزام به ایستگاه شرکت داشته و بالاخره پس از ۹ سال انتظار به زودی راهی فضا خواهد شد و نام خود را به عنوان نخستین فضانوردزاده فضانورد به ثبت خواهد رساند!

● چرا یک فضانورد باید این همه در انتظار پرواز بماند؟

▪ برزو: گرچه ۹ سال، زمانی طولانی به نظر می رسد اما فضانوردان زیادی وجود دارند که بسیار بیشتر از این منتظر سفر به فضا مانده اند اما به طور کلی می توان گفت انتخاب یک کیهان نورد برای سفر به فضا بستگی به مسایل مختلفی از جمله نوع تخصص، میزان پرتاب های فضایی، برنامه‌های پیش بینی شده و یا نشده و موارد دیگری دارد. در شرایط بعد از فروپاشی شوروی سابق، یکی از مهمترین پارامتر ها، مشکلات اقتصادی بود که باعث تاخیر در پرواز کیهان نوردان تازه کار شد. بعد ار سانحه کلمبیا وضع بدتر شد و تا مدت ها از سه صندلی ناو سایوز،یکی به کیهان نوردان آمریکایی تعلق گرفت.

یک محل دیگر هم به کیهانگردان فروخته می شد، تنها یک صندلی باقی می ماند. طبیعی است که آنرا هم به کیهان نوردان تازکار نمی سپردند. بعد از آن که پروازهای شاتل فضایی مجددا به راه افتاد، فرصتی پیش آمد که روسیه بتواند کیهان نوردان جوان خود را وارد کار کند تا تجربه به دست آورند زیرا بزودی و پس از بازنشسته شدن کیهان‌پیماهای شاتل ، باز عرصه پرواز برای کیهان نوردان روس تنگ خواهد شد و بار دیگر در پرواز های سایوز تنها یک فضانورد روس شرکت خواهد نمود.

● مگر قرار نیست آمریکا پس از بازنشسته شدن شاتل از ناو فضایی اوریون استفاده کند؟

▪ برزو: فاصله بین حرف تا عمل بسیار است. اوریون در حال حاضر تنها یک « طرح» است تا رسیدن به مرحله بهره برداری معلوم نیست چقدر باید صبر کرد. اعتمادی هم به قول و قرارها نیست زیرا بسیاری از مشکلات در مرحله عمل خود را نشان می دهد. مثلا همین سامانه ترابری چندباره کیهانی یا به اصطلاح شاتل فضایی در مرحله طرح قرار بود خیلی بیش از آنچه تاکنون انجام داده خدمات می داد. برای هر فروند از شاتل های فضایی یکصد پرواز پیش بینی شده بود یعنی پنج فروند شاتل باید ۵۰۰ بار سفر مداری انجام می‌داد اما در عمل چه شد؟

با انفجار چلنجر در سال ۱۹۸۶ و نابودی کلمبیا در ۲۰۰۳ نه تنها خطرناک بودن این سامانه به اثبات رسید بلکه انجام تعدادی از طرح ها به تعویق افتاد و بسیاری از برنامه های پیش بینی شده لغو شد. امروز شاتل فضایی روی دست آمریکایی ها مانده و چاره ای جز استفاده از آن ندارند. حال اوریون تا کی آماده شود و آیا از مرحله آزمایش بتواند طبق برنامه، روسفید بیرون آید و کاربرد عملی پیدا کند، کسی نمی تواند ضمانت دهد.

● آیا تاخیر و تعلیق ها در وضعیت ایستگاه فضایی بین المللی هم تاثیر داشته است؟

▪ برزو: کاملا، این ایستگاه قرار بود تا سال ۲۰۰۱ کاملا ساخته شود و تا سال ۲۰۱۰ فعال باشد. در ایستگاه باید شش نفر فعالیت می کردند. به دلیل تکمیل نشدن امکانات ایستگاه، اولا هنوز تعداد کیهان نوردان آن کامل نیستند و تا همین سال گذشته تنها دو نفر در آن فعالیت داشتند. از سوی دیگر برخی اجزا و واحد ها فراتر از زمان پیش بینی شده باید کار کنند. اگر خاطرتان باشد، این ایرادی بود که مجتمع مداری میر گرفته می شد که برخی واحد های آن از زمان تضمینی بیشتر کار کرده اند و همین بهانه جویی ها وسیله نابودی این مجتمع استثنایی در تاریخ کیهان‌نوردی را فراهم کرد.

امروز ایستگاه فضایی بین‌المللی دارد چنین سرنوشتی را پیدا می کند. گرچه این تنها بهانه‌ای بود تا روس ها ایستگاه فضایی مستقل و مفید خود را ازدست بدهند زیرا ایستگاه فضایی بین‌المللی مسیر را طی می کند که همانند میر نمی تواند مساحت قابل توجهی از روسیه را پوشش دهد.

به هر حال آمریکا هم تصمیم دارد در آخرین سال های زندگی شاتل فضایی، عقب افتادگی های خود در زمینه تکمیل ایستگاه فضایی بین المللی را جبران کند و با توجه به سوابق، باید دعا کرد که شتاب دادن به برنامه پرتاب های شاتل باعث نشود همچون گذشته مسئولان ناسا در برابر مشکلات فنی کوچک و بزرگ سامانه حمل و نقل مکرر چشم پوشی کنند و احیانا فاجعه دیگری بوجود آورند.

● درباره پرواز سایوز تی. ام. آ-۱۲ چه اطلاعاتی می توانید در اختیارمان بگذارید؟

▪ برزو: این پرواز قرار است در ۸ آوریل ۲۰۰۸ آغاز شود. کیهان نوردان شرکت کننده در آن عبارتند از کنستانتین ولکف، اولگ کاناننکو و ئی سوئیون

اولگ کاناننکو گرچه حدود ۱۰ سال از فرمانده ناو پیرتر است اما همانند او تاکنون تجربه عملی سفر به فضا را نداشته است. او مهندس برجسته طراح سامانه های فضایی موسسه صنعتی انرگیا به شمار می رود و از سال ۱۹۹۸ به عنوان فضانورد آموزش می بیند.

همسفر شدن سه فرد تازه کار و بدون سابقه سفر به فضا در حقیقت زیرپا گذاشتن قانونی است که در سال ۱۹۷۷ تصویب شد. در آن سال و به دنبال بررسی های انجام شده بر روی چند پرواز ناکام، کارشناسان فضایی روسیه به این نتیجه رسیدند که در جمع کیهان نوردان هر ناو کیهانی، حتما باید حداقل یک فضانورد باسابقه پرواز فضایی حضور داشته باشد و از آن پس ( به جز یک مورد) این قانون رعایت شده است.

● چرا چنین قانونی به تصویب رسید؟

▪ برزو: بررسی ها نشان می دهد بیشتر افراد در نخستین شبانه روز پرواز، وضعیت خوبی ندارند. حالت دل آشوب و سر درد، ناراحتی ناحیه کمر و ستون فقرات از ویژگی های عادی نخستین روز سفر در اکثر افراد است. در مواردی کیهان نورد توانایی های واقعی خود را به دلیل همین مشکلات از دست می دهد. به همین علت ، نه تنها در جمع کیهان نوردان هر ناو باید یک کیهان نورد باسابقه وجود داشته باشد بلکه پروازی تا دو شبانه روز را برای عادت کردن به وضعیت بیوزنی در نظر می گیرند و عملیات مهم اتصال دو ناو را برای بین یک تا دو شبانه روز بعد از پرتاب برنامه ریزی می شود تا کیهان نوردان کاملا بر اوضاع مسلط شده باشند.

در حال حاضر گروه کیهانوردان سایوز تی.ام.آ-۱۲ در پایگاه فضایی بایکونور آخرین مراحل کار را می گذرانند و ناو سایوز در مرحله نهایی مونتاژاست تا یک روز قبل از پرتاب به سکو حمل شود.

بر اساس برنامه، ناو کیهانی سایوز تی.ام.آ-۱۲ ، حدود دو شبانه روز پس از پرتاب به بخش روسی ایستگاه فضایی بین المللی متصل خواهد شد. گروه تازه وارد تقریبا ۹ روز در ایستگاه خواهند ماند سپس ولکف و کاناننکو وظایف گروه قبلی را برعهده خواهند گرفت و پگی ویتسون و یوری مالنچنکو به همراه ئی سوئیون کیهان نورد کره جنوبی به زمین برخواهند گشت.

من برای هر دو کیهان نورد که با آنها ملاقات و گفت‌وگو هم داشته ام آرزوی پرواز موفقی دارم و امیدوارم بتوانند به سلامت کارشان را در ایستگاه فضایی بین المللی به انجام رسانند.

● به این ترتیب می‌توان گفت که فضانوردی سال جدید شمسی را با پرتاب سایوز تی.ام.آ-۱۲ آغاز می کند. ادامه پرواز های سرنشین‌دار چگونه خواهد بود؟

▪ برزو: امسال بر اساس پیش بینی ها، سال پرترافیک و پرباری خواهد بود. بعد از پرتاب سایوز تی.ام.آ-۱۲ در ۲۰ فروردین، در ۵ خرداد ماه قرار است کیهان پیمای دیسکاوری با هفت سرنشین راهی فضا می شود تا ضمن تعویض یکی از افراد کشیک گروه آمریکایی این ایستگاه، بخش اصلی آزمایشگاه ژاپنی را به مدار ببرد و آنرا به ایستگاه فضایی بین المللی متصل کند.

حدود سه ماه بعد یک گروه کیهان نورد با کیهان پیمای آتلانتیس به طرف تلسکوپ فضایی هابل خواهند رفت تا آنرا بازسازی و تعمیر کنند. این ماموریت که بر سر انجام آن مدت ها جنجال بود سرانجام با موفقیت دانشمندان و عقب نشینی مسئولان ناسا به نتیجه رسید.

در ۲۱ مهرماه امسال بار دیگر بایکونور شاهد پرتاب یک ناو کیهانی سایوز خواهد بود که به فرماندهی سالیجان شاریپف کیهان نورد روس و با مشارکت مایکل فینکل و ریچارد گاریوت راهی مدار زمین می شود. ریچارد گاریوت کیهانگرد میلیونر آمریکایی، پسر آون گاریوت فضانورد قدیمی ناسا است و به این ترتیب دومین فضانورد زاده‌ای است که به فضا راه پیدا می کند.

طبق برنامه اعلام شده از سوی سازمان فضانوردی آمریکا- ناسا- ، در ۲۵ مهر ماه کیهان پیمای ایندیور ضمن ماموریتی ۱۱ روزه باید به ایستگاه فضایی بین المللی می پیوندد تا یکی از اعضای گروه آمریکایی را عوض کند. اما شاید بتوان گفت هیجان انگیز ترین برنامه فضایی امسال که حدود دو سال علاقه مندان را منتظر نگاه داشته پرتاب ناو « شینژو-۷ » چین باشد. برای این ناو برنامه جالبی تدارک دیده اند: پرواز سه کیهان نورد و انجام یک راهپیمایی فضایی. در گذشته ثابت شد که چه ناو این کشور و چه لباس فضانوردانش، مثل بسیاری از صنایع پایه آن، کپی برداری علنی از نمونه های روسی است. حال باید دید لباس راهپیمایی فضایی را با چه طرحی ساخته اند. چین برنامه های بلندپروازانه و بسیار خوبی در زمینه سرنشین‌دار در دست اجرا دارد که اگر هزینه های لازم آنرا تامین کند به سرعت می تواند در سال های آتی خود را به دو قدرت فضایی مستقل یعنی آمریکا و روسیه برساند.

پرواز بعدی در سال جاری را کیهان پیمای دیسکاوری برعهده خواهد داشت که در جمع سرنشینان آن کویچی واکاتا فضانورد ژاپن به همراه شش کیهان نورد آمریکایی حضور دارند و قرار است در ۱۴ آذر به طرف ایستگاه فضایی بین المللی پرتاب شود. با این پرتاب ، پرونده سفر های فضایی در سال ۱۳۸۷ بسته می شود.

● در صحبت‌هایتان از ناو کیهانی «اوریون» نام بردید. آیا برای پرتاب این سفینه هم پیش بینی‌هایی شده است یا خیر؟

▪ برزو: پیش بینی که البته. حتی برنامه پروازهای آنرا تاسال ۲۰۲۰ هم بر روی کاغذ آورده اند که شامل پرواز های آزمایشی بدون سرنشین، آزمایشی با سرنشین، پرواز های مستقل در مدار زمین، پروازهای مشترک با ایستگاه فضایی بین المللی و حتی پرواز در مدار ماه است!! اما همانطور که گفتم بیش از آن که یک کار واقعی به نظر برسد یک تخیل به شمار می آید.

● چرا؟ مگر در مورد طرح آپولو كه ناسا قول داده بود تا پایان دهه ۱۹۶۰ انسان به ماه بفرستد، به وعده‌اش عمل نکرد؟ در صورتی که این طرح هزینه بسیار زیادی را به آمریکایی ها تحمیل کرد.

▪ برزو: طرح آپولو مقوله ای کاملا متفاوت بود . در آن زمان جنگ سرد بین دو ابرقدرت، چنان پیش رفته بود که هر کدام برای کسب حیثیت، دست به اقدام های عجیب و غریب می زدند. به طور مثال روس ها برای پیشی گرفتن از آمریکایی ها با انجام تغییراتی از جمله حذف لباس ایمنی فضایی، ناو یک نفره «وستک» را به سفینه سه نفره ، کوچک و خطرناک «وسخد» تغییر دادند صرفا برای آن که قبل ناو دو نفره «جمینی» حریف بتوانند سفینه ای سه نفره داشته باشند و یا ناو «وسخد-۲» را برای انجام عملیات راهپیمایی فضایی به مدار زمین فرستادند. حتی از فرمانده ناو تعهد گرفتند که اگر برای همکارش مشکلی پیش آمد او را در فضا رها کند و به زمین برگردد. در جریان سفر، بیش از ۱۰ بار کیهان نوردان با خطر مرگ مواجه شدند.

شرایط امروزی آمریکا و روسیه، چنان برخوردی را نمی طلبد به همین دلیل طرح های بلندپروازانه فضایی نمی تواند پشتیبانی ملی را در پی داشته باشد.

● از برنامه سرنشین‌دار فضایی روسیه چه خبر؟ دیگر مدتی است نامی از کیهان‌پیمای «کلیپر» برده نمی شود.

▪ برزو: کیهان پیمای «کلیپر» از همان آغاز که طرح آن توسط مسئولان موسسه صنعتی «انرگیا» مطرح شد حتی در بین کارشناسان خود این موسسه هم مخالفانی داشت؛ البته، این طرح، تنها یک پیشنهاد بود که روسیه به طور عملی آن را تصویب نکرد. در حال حاضر ظاهرا سر و صدای آن خوابیده و حتی در نمایشگاه هوا- فضایی امسال مسکو ماکت آنرا همچون دوره قبل، به نمایش نگذاشتند. آن طور که از قرائن و شواهد و گفته برخی کارشناسان روس بر می آید این کشور تصمیم دارد ناوی مشابه سایوز که طی سالیان سال به خوبی از عهده آزمایش‌ها برآمده را به خدمت بگیرد. در دهه ۱۹۸۰ روس‌ها بدون سرو صدا، ناوی با ظرفیت پنج نفر ساخته بودند که حتی آنرا در زیر عنوان کاسموس به فضا پرتاب کردند. بخش سرنشیندار این سفینه شبیه به کابین فرماندهی ناو آپولو بود و در جریان پرواز توانست کارآیی خود را به اثبات برساند اما بنا به دلایلی به عنوان ناو سرنشین‌دار به كار گرفته نشد. آن‌گونه که از حرف های سربسته برخی مهندسان فضایی روسیه بر می آید کار بر روی ناو مشابهی در دست انجام است اما تا نرسیدن به نتیجه نهایی، ناو سایوز همچنان فعال خواهد ماند.