مد شده است كه برای بیدار ماندن در شب‌های كنكور دانشجویان از داروی ریتالین استفاده می‌كنند. اما این دارو چقدر به بدن ضرر می‌رساند؟

تصورش را بكنید، آقای دكتری كه رفته‌اید مطبش و تمام امیدتان را نذر تخصص و مهارت و كاربلدی او كرده‌اید، آقای مهندسی كه آورده‌ایدش تا پی و ستون‌های خانه‌تان را با یك فوت كوزه‌گری و دانش، سه‌سوته علم كند، آن یكی كه قرار است بنشیند توی صفحهٔ چهارگوش تلویزیون وبرایمان از معضلات و مشكلات اجتماعی داد سخن بدهد و نسخهٔ درد ما را بپیچد، آن متخصص، آن كارشناس، آن... تصورش را بكنید كه این آدم‌های كار درست، كارشان درست نباشد.

یعنی با دانش خودشان، با تلاش و كوشش خودشان به تنهایی به این جایی كه هستند، این جایی كه باید باشند نرسیده‌اند. یك عامل دیگر غیر از دانش و مهارت و ذهن و استعداد خودشان هم در كار بوده. وحشتناك است. نه؟ درست مثل این كه بشنویم قهرمان ملی‌مان دوپینگ كرده است.

وحشتناك نیست؟ ماجرا وقتی ترسناك‌تر می‌شود كه بدانیم این قضیه، این دوپینگ، از حد فكر و تصور جلوتر رفته و واقعا هست. واقعا بعضی‌ها دارند دوپینگ می‌كنند؛ دوپینگ دارویی در آزمون‌های علمی. این‌كه چرا دوپینگ می‌كنند، این‌كه چرا باید دوپینگ بكنند، این، بحث ما نیست.

باید مسؤولان آموزش عالی ما بگویند كه چرا جوان‌های ما افتاده‌اند توی این بازی‌ها. حرف ما و گزارش ما، این است كه دارند دوپینگ می‌كنند. دوپینگ با ریتالین.

چند روز پیش امتحان جامع دستیاری پزشكی (ورودی به رشته‌های تخصصی) برگزار شد. قبل از امتحان وارد هر كدام از حوزه‌های امتحانی كه می‌شدی، عده‌ای را می‌دیدی كه با قیافه‌های ژولیده، چشم‌های قرمز و سر و وضع قبل از امتحانی كنار هم ایستاده‌اند و با هم گپ می‌زنند.

با نزدیك شدن ساعت شروع امتحان اما صحنهٔ دیگری را می‌شد دید؛ چند نفر از این جمع‌ها جدا می‌شدند، به سراغ آبخوری می‌رفتند و یك یا چند قرص را با عجله می‌بلعیدند و به سر جلسه می‌رفتند. می‌شد حدس زد كه چه دارویی مصرف كرده‌اند؛ داروی شب‌های امتحان، قرصی كه مصرف آن بین دانشجویان و خصوصا دانشجویان رشته‌های پزشكی در حال افزایش است؛ ریتالین.

● شیطان از لابراتوار آمد

متیل فنیدیت، (MPH) با نام تجاری ریتالین یا نوارتیس در سال۱۹۵۴ به بازار دارویی دنیا عرضه شد و در ابتدا قرار بود دارویی برای درمان افسردگی، خواب‌آلودگی در طول روز و سندرم خستگی مزمن باشد، اما به تدریج بعضی مطالعات نشان دادند كه می‌شود از این دارو در درمان بچه‌هایی كه دچار اختلال بیش فعالی و كم توجهی هستند (ADHD) استفاده كرد.

از آن زمان تاكنون پزشكان و بعضی محققان مخالف دارو به دنبال اثبات عوارض جانبی مصرف این دارو هستند، اما سال۱۹۹۸ گروه مصرف‌كننده جدیدی برای این دارو معرفی شد؛ دانشجویان، دانش‌آموزان دبیرستانی و نوجوانانی كه می‌خواستند شب‌های امتحان كمی بیشتر بیدار بمانند.

● تمام امتحان مرا گرم كن!

ماجرا اول از كالج‌های آمریكایی و استرالیایی شروع شد. ریتالین خواصی شبیه آمفتامین (همان دارویی كه اكستازی یا قرص‌های اكس از آن می‌آید) دارد و دانشجویان به خاطر تأثیر آن در درمان خواب‌آلودگی در طول روز، برای مهمانی‌های شبانه‌شان چند تا از این قرص‌ها را مصرف می‌كردند، اما با بیشتر شدن اطلاعاتشان در مورد دارو متوجه شدند كه ریتالین می‌تواند به مقدار بسیار زیادی تمركز را افزایش دهد.

با این حال اثر دارو، كوتاه‌مدت است و باید آن‌‌را به طور مرتب مصرف كرد. به همین دلیل دارو از لیست موارد لازم برای پارتی‌های شبانه به یك معجزه نجات‌بخش برای شب‌های امتحان تبدیل شد.

مصرف دارو در بقیه جاهای دنیا هم رواج پیدا كرد. آن اوایل هر قرص را می‌شد تقریبا با قیمت ۳ دلار از داروخانه‌ها تهیه كرد، اما با افزایش مصرف آن، ریتالین به عنوان دارویی كه بالاترین مصرف غیرقانونی را در بین دانشجویان دارد، معرفی شد و برای آن بازار سیاه شكل گرفت.

الان ریتالین را می‌شود از طریق اینترنت و با قیمت دوازده تا بیست دلار برای هر قرص، تهیه كرد. دارو جزء لیست ممنوعه وزارت بهداشت آمریكا شده است و فقط با دستور پزشك می‌توان آن‌را تهیه كرد. عوارض شدید سوءمصرف آن هم شدیدا توسط مجلات پزشكی مختلف گوشزد می‌شود.

● كوكائین بچه

اما ریتالین همچنان بین دانشجویان مصرف و با لقب‌هایی مثل ویتامین R و كوكائین بچه، رد و بدل می‌شود. با آمدن ریتالین، مصرف قرص‌های كافئین، قرص‌های سرعت (متدرین)، نوشابه‌های انرژی‌زا، قهوه‌های غلیظ و مصرف سیگار در شب‌های امتحان، كنار رفتند و الان شب‌های امتحان در كتابخانه‌های دانشگاه‌های آمریكا ریتالین پارتی برگزار می‌شود و دارو به روش‌های مختلف مانند خوردن قرص، استنشاق پودر آن یا تزریق مایع استفاده می‌شود، در حالی كه گفته می‌شود تزریق ریتالین مایع عوارض شدیدی مثل تزریق كوكائین دارد.

با گسترش مصرف، عوارض ریتالین هم خودشان را نشان دادند؛ بی‌خوابی، بی‌اشتهایی، افسردگی، تحریك‌پذیری، درد شكم، سردرد، خشكی دهان، تیك‌های عصبی و لرزش، مشكلات كبدی، فشار بالای خون، تپش قلب، بی‌نظمی قلبی و حتی مرگ. یكی از بدترین عوارض دارو هم ایجاد توهم‌هایی شبیه بیماری روانی اسكیزوفرنی است.

در سال۱۹۹۸ فقط در كشور آمریكا ۱۷۲۷ مورد مراجعه به اورژانس به خاطر عوارض ریتالین گزارش شد و نوزده نفر هم جان خود را از دست دادند. این روزها هم این آمارها چندین برابر شده است.

پزشكان معتقدند این دارو همان‌طور كه می‌تواند فعالیت مغز را افزایش دهد، می‌تواند تغییراتی هم در شخصیت فرد به‌وجود آورد و حتی مشكلات برگشت‌ناپذیر مغزی ایجاد و روند پیر شدن مغز را تسریع كند. یك متخصص قلب می‌گوید: «نمی‌دانم چطور بعضی دوست دارند برای خودشان ضربان قلب غیرطبیعی درست كنند، فقط به قیمت چند شب بیدار ماندن؟»

یكی از دانشجویان غیرایرانی كه خود مدت‌ها دارو مصرف می‌كرده، می‌گوید: «ریتالین شما را سرپا نگه می‌داره و متمركز می‌كنه ولی به چه قیمتی؟ دیر یا زود پدرتون در می‌آد و از پا می‌افتین.»

● تازیانه بر اسب خسته

دكتر نبئی، مدیر گروه پزشكی اجتماعی دانشگاه تهران می‌گوید: «ریتالین را قبل از انقلاب به عنوان قرص ضد خواب در داروخانه‌ها می‌فروختند، اصلا هم نیازی به نسخه نبود، اما بعد از انقلاب با مشخص شدن عوارض دارو، جزء داروهای خاص طبقه‌بندی شد و فقط با مهر پزشك متخصص داده می‌شود. تا آن‌جا هم كه من اطلاع دارم تعداد این دارو در كشور محدود است و به هر كس مقدار كمی می‌دهند. من نمی‌دانم این‌ها (دانشجویان) از كجا این همه تهیه می‌كنند.»

در حال حاضر چند تحقیق در مورد سوءمصرف این دارو بین دانشجویان پزشكی در حال انجام است. اما به نظر می‌رسد مصرف این دارو، سوغات تجربه دانشجویان اعزامی به خارج از كشور باشد كه ذره‌ ذره، بین داخلی‌‌ها مد شد.

شب‌های امتحان به كتابخانه هر بیمارستانی بروید حداقل یكی دو نفر را پیدا می‌كنید كه این دارو را مصرف كرده باشند. هر از گاهی هم خبری در مورد عوارض این دارو روی بچه‌‌ها می‌شنوید. مثلا سال گذشته دو دانشجو در كتابخانه یكی از بیمارستان‌ها ناگهان دچار سردرد شدید شدند كه سریع به اورژانس همان بیمارستان منتقل شدند و مشكلشان فشارخون بالا (حدود بیست) عنوان شد.

داروی ریتالین در آن‌ها فشارخون بالای مقاوم به درمان، به وجود آورده بود. دكتر نبئی این عارضه دارو را در بین انواع ایرانی‌‌ها خیلی شایع می‌‌داند و توصیه می‌كند به غیر از موارد خاص بیماری كه لازم است دارو مصرف شود (مثلا در بچه‌‌ها) از این دارو به عنوان دوپینگ استفاده نشود: «چون مثل تازیانه بر اسب خسته است، مغز دیگر كشش ندارد. بدن فرسوده شده است، آن وقت به ضرب ریتالین آن را سرپا نگه داریم، اصلا منطقی نیست.»

● به توصیه آموزشگاه‌ها

ریتالین نیمه عمری بین دو تا چهار ساعت دارد، به همین دلیل بعد از مدت كوتاهی تمركز از بین می‌رود و خستگی مزمن، خشكی دهان، كاهش اشتها و تپش قلب جلو می‌آیند.

آیدین ی، یكی از دانشجویان پزشكی می‌گوید به مدت دو هفته ریتالین مصرف می‌كرد كه به علت سوزش سردل و مشكلات گوارشی با مشورت یكی از استادان، این دارو را كنار گذاشته است.

اما او می‌گوید این دارو به مقدار زیاد توسط دانشجویان، خصوصا آن‌هایی كه به كلاس‌های كنكور تخصصی می‌روند، استفاده می‌شود و اصلا در همان كلاس‌ها خرید و فروش می‌شود. هر برگ ده تایی قرص هم شش هزار تومان می‌‌ارزد.

رضا ـ ش، یكی دیگر از دانشجویان، روز بعد از امتحان می‌گوید، چون خودش در حالت عادی تپش قلب داشته از این دارو استفاده نكرده است، اما مصرف آن را شایع می‌‌داند: «دانشجوها با مهر رزیدنت‌های اطفال و روان‌پزشكی، قرص را از داروخانه‌‌ها تهیه می‌كنند، چون دارو برای درمان شب‌ادراری و ADHD در بچه‌‌ها، مصرف می‌شود ولی وضعیت روحی آدم به هم می‌ریزد.» او می‌گوید در بعضی از كلاس‌های كنكور تخصصی، خود اساتید به دانشجویان این دارو را می‌‌دهند.

● دفعه بعد، حبس ابد!

با همه این‌‌ها، اما هنوز قانونی برای جلوگیری از سوءمصرف این دارو وجود ندارد. در حالی كه در آمریكا مصرف این دارو غیرقانونی است و در كانادا خرید و فروش دارو، بار اول هزار دلار جریمه و شش ماه زندانی در پی دارد و در دفعات بعدی حتی می‌تواند منجر به جریمه حبس ابد شود.

هر روز می‌رفتم دستشویی

رضا.ب، دانشجوی سال آخر پزشكی در یكی از دانشگاه‌های تهران است. می‌دانستم مدت‌هاست ریتالین مصرف می‌كند. بعد از امتحان پنج‌شنبه با او تماس گرفتم:

● امتحان چطور شد؟

▪ خوب بود، راضی بودم، ولی انگار بقیه خراب كردند.

● ریتالین مصرف می‌كردی؟

▪ ای، چند ماهی می‌شد.

● از كجا تهیه می‌كردی؟ چقدر بود؟

▪ داروخانه‌ها، ناصر خسرو، آشنا و این‌ها، بالاخره می‌رسید.

اوایل ۲۳۰۰ تومان بود هر بسته، ولی نزدیك امتحان تا ۴۵۰۰ هم رسید، مقدارش هم كمتر شد.

● چقدر مصرف می‌كردی؟ اذیتت نمی‌كرد؟

▪ كلا روزی یك دونه ولی در هفته آخر روزی دو تا هم شده بود. سردرد داشتم، تپش قلب و این‌ها هم بود كه پرو پرانولول می‌خوردم تا كنترل بشه.

● چطور دارو رو قطع كردی؟

▪ یك دفعه گذاشتم كنار. من كم مصرف می‌كردم ولی اون‌هایی كه روزی چهار، پنج تا می‌خوردند باید ذره ذره كنار بگذارند.

● كلا راضی بودی؟

▪ چی بگم. فقط خوبی‌اش این بود كه هر روز باید چند بار می‌رفتی دستشویی!

سیداحسان بیكایی