۵) بی‏كاری و عدم اشتغال

از دیدگاه جامعه‏شناسان و روان‏شناسان بی‏كاری یكی از ریشه‏های مهم بزهكاری و كجروی افراد یك جامعه است. بی‏كاری موجب می‏شود كه افراد بیكار جذب قهوه‏خانه‏ها و مراكز تجمع افراد بزهكار شده، به تدریج، به دامان انواع كجروی‏های اجتماعی كشیده شوند.

علاوه براین، چون بی‏كاری زمینه‏ساز بسیاری از انحرافات اجتماعی است، افراد با زمینه قبلی و برای كسب درآمد بیشتر دست به سرقت می‏زنند؛ چرا كه فرد به دلیل نداشتن شغل و درآمد ثابت برای تأمین مخارج زندگی مجبور است به هر طریق ممكن زندگی خود را تأمین نماید. از نظر چنین فردی، بزهكاری به ظاهر معقول‏ترین و بهترین این راه‏هاست. حاصل تحقیقات صورت گرفته نیز حكایت از تأثیر قاطع بی‏كاری و فقر بر افزایش بزهكاری دارد.(۱۵)

۶) فقر و مشكلات معیشتی

در میان علل و عوامل پیدایش بزهكاری و ارتكاب انحرافات اجتماعی، عامل فقر و مشكلات معیشتی و اقتصادی از جایگاه ویژه‏ای برخوردار است. عدم بضاعت مالی مكفی خانواده‏ها و ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای طبیعی و ضروری مانند فراهم ساختن امكان ادامه تحصیل حتی در مقطع متوسطه، تأمین پوشاك مناسب، متنوع و متناسب با سلیقه و روحیه آنان و... زمینه‏ساز بروز دل‏زدگی، سرخوردگی، ناراحتی‏های روحی، دل‏مشغولی، افسردگی و انزواطلبی را در فرزندان فراهم می‏سازد.

این امر موجب می‏شود تا این افراد برای التیام ناراحتی‏های ناشی از مشكلات خود از طریق مستقیم و یا غیرمستقیم، به اقداماتی دست بزنند و خود درصدد حل مشكل خویش برآیند. در نتیجه، بسیاری از این افراد برای رهایی از بند گرفتاری‏ها، دست به ارتكاب اعمال ناشایست می‏زنند.

از سوی دیگر، امروزه فشارها و مشكلات اقتصادی، احتمال دو شغله بودن یا اشتغال نان‏آوران خانواده در مشاغل كاذب یا غیر مجاز را افزایش داده است. همین مسئله منجر به كم توجهی آنان نسبت به نیازهای جوانان، رفع مشكلات روحی و روانی و تربیت صحیح و شایسته آن‏ها گردیده است. در این زمینه، انعكاس شرایط افسانه‏ای برخی زندگی‏ها و نمایش فاصله‏های طبقاتی توسط رسانه‏ها نقش مؤثری در ازدیاد این مشكل دارند.(۱۶)

در یك پژوهش صورت گرفته در استان قم در ارتباط با علل و عوامل سرقت در میان جوانان قمی، سارقان مورد مطالعه چنین پاسخ داده‏اند:(۱۷)

«اگر شغل مناسبی داشتم»؛ «اگر از نظر مالی بی‏نیاز بودم» و «اگر مسكن مناسبی داشتم» دست به سرقت نمی‏زدم.

از سوی دیگر، بر اساس یافته‏های همین پژوهش، حدود ۴۷ درصد افراد یا بی‏كارند و یا فاقد درآمد و حدود ۶۹ درصد افراد سارق و خانواده‏های ایشان در این پژوهش، زیر خط فقر قرار دارند! در حالی كه، به گزارش بانك جهانی میانگین شهروندان ایرانی كه زیر خط فقر زندگی می‏كنند از ۴۷ درصد در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۸) به ۱۶ درصد در سال ۱۳۷۸ (۱۹۹۹) كاهش یافته است.(۱۸)

علاوه بر این، پژوهش‏های نظری نیز مؤید این دیدگاه است كه فقر زمینه‏ساز بسیاری از معضلات اجتماعی است. برای نمونه، از نظر مرتون هنگامی كه افراد نتوانند وسایل لازم را برای رسیدن به هدف‏های موردنظر در اختیار داشته باشند (و یا جامعه در اختیار ایشان قرار ندهد)، و هدف اصلی فراموش شود، افراد اهداف و آرمان‏های موردنظر جامعه را نمی‏توانند با پیروی از راه‏های مجاز و نهادی شده تعقیب كنند، از این‏رو، دزدی، فریب‏كاری، فساد، رشوه، و ارتكاب انواع جرایم در جامعه افزایش می‏یابد.(۱۹)

۷) دوستان ناباب

گروه همسالان و دوستان الگوهای مورد قبول یك فرد در شیوه گفتار، كردار، رفتار و مَنِش هستند. فرد برای اینكه مقبول جمع دوستان و همسالان افتد و با آنان ارتباط و معاشرت داشته باشد، ناگزیر از پذیرش هنجارها و ارزش‏های آنان است. در غیر این صورت، از آن جمع طرد می‏شود. از این‏رو، به شدت متأثر از آن گروه می‏گردد، تا حدّی كه اگر بنا باشد در رفتار فرد تغییری ایجاد شود یا باید هنجارها و ارزش‏های آن جمع را تغییر داد یا ارتباط فرد را با آن گروه قطع كرد. تأثیر گروه همسالان، همفكران، همكاران و دوستان در رشد شخصیت افراد كمتر از تأثیر خانواده نیست؛ چرا كه فرد پس از خانواده، منحصرا زیر نفوذ گروه قرار می‏گیرد. بدین‏روی، اگر فردی با گروهی از معتادان رابطه برقرار كند و با آنان دوست شود، به تدریج تحت تأثیر رفتار آنان قرار می‏گیرد و معتاد می‏شود؛ چون از سویی، ملاك پذیرش و قبول فرد توسط یك گروه و جمع، پذیرفتن فرهنگ آن‏هاست و از سوی دیگر، معتادان هم علاقه‏مندند كه مواد مخدّر را به طور دسته‏جمعی استعمال كنند كه هم در موقع استعمال مصاحبی داشته باشند و هم از شدت فشار سرزنش اجتماع بر خود بكاهند. از این‏رو، معتادان علاقه‏مندند كه دوستان و همسالان خود را به جرگه اعتیادشان بكشانند. در این صورت، اگر نوجوانی از تعلیم و تربیت مقدّماتی و صحیح خانوادگی محروم باشد و خانواده‏اش او را از مضرّات اعتیاد مطلع نكرده باشند و در محیط اعتیاد زندگی كند و با دوستان معتاد نیز سر و كار داشته باشد، احتمال اینكه معتاد شود زیاد است.(۲۰) همین فرایندِ تأثیر گروه بر فرد در سایر انواع بزهكاری به غیر از اعتیاد نیز صادق است.

ساترلند در نظریه «انتقال فرهنگی كجروی» خود بر این نكته مهم تأكید می‏كند كه رفتار انحرافی همانند سایر رفتارهای اجتماعی، از طریق معاشرت با دیگران ـ یعنی منحرفان و دوستان ناباب ـ آموخته می‏شود و همان‏گونه كه همنوایان از طریق همین ارتباط با افراد سازگار، هنجارها و ارزش‏های فرهنگی آن گروه و جامعه را پذیرفته، خود را با آن انطباق می‏دهند، افراد در ارتباط با دوستان ناباب و هنجارشكن، به سمت و سوی ناهمنوایی سوق داده می‏شوند.(۲۱)

این نظریه تأكید می‏كند كه فرد منحرف تنها با هنجارشكنان، و فرد همنوا تنها با افراد سازگار ارتباط ندارد، بلكه هر انسانی با هر دو دسته این افراد سر و كار دارد. اما اینكه كدام یك از آن دو گروه، فرهنگ خود را منتقل می‏كنند و تأثیر می‏گذارند، معتقد است كه به عوامل دیگری نیز بستگی دارد كه این عوامل عبارتند از:

۱) شدت تماس با دیگران:

احتمال انحراف فرد در اثر تماس با دوستان یا اعضای خانواده منحرف خود، به مراتب بیشتر است تا در اثر تماس با آشنایان یا همكاران منحرف خود؛

۲) سن زمان تماس:

تأثیرپذیری فرد از دیگران در سنین كودكی و جوانی بیش از زمان‏های دیگر و سایر مقاطع سنی است؛

۳) میزان تماس با منحرفان در مقایسه با تماس با همنوایان:

هرچه ارتباط و معاشرت با كج‏رفتاران نسبت به همنوایان بیشتر باشد، به همان میزان احتمال انحراف فرد بیشتر خواهد بود.(۲۲)

علاوه بر این، پژوهش‏های میدانی نیز مؤید همین سخن است. در یك پژوهش، ۵۰ درصد بزهكاران و سارقان اظهار كرده‏اند كه دوستان ایشان توسط پلیس دستگیر شده‏اند و نیز حدود ۴۷ درصد از آنان، تیپ دوستانشان نوعا افراد خلافكار بوده‏اند! ۵/۸۷ درصد از آنان نیز اظهار كرده‏اند كه دوستان ناباب نقش زیادی در سارق شدن افراد دارند. و ۵۳ درصد از همین افراد اظهار كرده‏اند كه به خاطر جلب توجه دوستانشان دست به سرقت زده‏اند.(۲۳)

در این خصوص سخنان رهبران دینی نیز شنیدنی است. در سخنان پیامبرگرامی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله آمده است: «المرءُ علی دین اخیه»؛(۲۴) هر انسانی بر شیوه و طریقه دوست و رفیق خود زندگی می‏كند.

از این‏رو، رهبران دینی ما را از ارتباط و معاشرت با افراد منحرف و بزهكار و دوستان ناباب باز می‏دارند. حضرت علی علیه‏السلام در نهج‏البلاغه می‏فرمایند: «مُجالسهُٔ اهل الهوی منساهُٔ للایمان و محضرهٔ للشیطان.»؛(۲۵) همنشینی با هواپرستان ایمان را به دست فراموشی می‏سپارد و شیطان را حاضر می‏كند.

همچنین امام صادق علیه‏السلام می‏فرمایند: «لاتصحبوا اهل البدع و لاتجالسوهم فتصیروا عند النّاس كواحدٍ منهم»؛(۲۶) با افراد منحرف همنشینی و معاشرت نداشته باشید؛ زیرا همنشینی با آنان موجب می‏شود كه مردم شما را یكی از آنان به شمار آورند.

۸) محیط

محیط نیز از جمله عوامل تأثیرگذار در پیدایش رفتارهای شایسته و یا ناشایست است. اگر در منزل و خانه، كوچه، خیابان و مدرسه، و محیط پیرامون زمینه و شرایط مساعدی برای بزهكاری وجود داشته باشد، فردی را كه آمادگی انحراف در او وجود دارد، به سوی جرم و ارتكاب رفتار بزهكارانه سوق می‏دهد.

در پیدایش هر جرمی، با تحلیل دقیق، به این نتیجه می‏رسیم كه محیط اجتماعی بستر كاملاً مناسبی برای فرد بزهكار فراهم آورده و عامل مهمی برای پیدایش رفتار مجرمانه توسط وی بوده است. اگر فساد و تباهی و بی‏بند و باری بر جامعه حاكم باشد، افراد مستعد در گرداب تباهی‏های آن اسیر می‏شوند و اگر نظام اجتماعی بر معیارها و الگوهای ارزشی استوار باشد و برنامه‏های هدف‏دار و مشخصی طرح‏ریزی گردد، امكان انحراف اجتماعی در جامعه و در میان افراد بسیار ضعیف خواهد بود. به گفته یكی از محققان، محیط در شكل‏گیری شخصیت و منش انسان نقش بسیار تعیین‏كننده و مؤثری ایفا می‏كند و رفتار انسان كه نشانه‏ای از شخصیت و منش اوست، تا حد زیادی، ناشی از تربیت اكتسابی از محیط است.(۲۷) بنابراین، محیط آلوده، افراد را آلوده و محیط سالم و با نشاط، زمینه‏ساز رشد و شكوفایی و شادابی و نشاط افراد است.

۹) فقر فرهنگی و تربیت نادرست

از دیگر عواملی كه موجب سوق یافتن جوانان به سوی انحرافات اجتماعی است، فقر فرهنگی و محدودیت‏ها و تبعیض‏های ناشی از فقر فرهنگی می‏باشد. از عوامل مهم پیدایش بزهكاری، سطح و طبقه اجتماعی و فرهنگی خانواده‏هاست. چنان‏كه سطح تحصیلات (بی‏سوادی و یا كم‏سوادی اعضای خانواده)، سطح پایین و نازل منزلت اجتماعی خانواده، ناآگاهی اعضای خانواده به ویژه والدین از مسائل تربیتی، اخلاقی و آموزه‏های مذهبی، عدم همنوایی خانواده با هنجارهای رسمی و حتی غیررسمی جامعه، هنجارشكنی اعضای خانواده و اشتهار به این مسئله و مسائل دیگری از این دست مؤلفه‏هایی هستند كه در قالب فقر فرهنگی خانواده در ایجاد شوك‏های روانی و روحی بر فرزندان نوجوان و جوان مؤثر است و انگیزه ارتكاب انواع جرایم آنان را دوچندان می‏كند.