افراد گاهی اوقات برای رسیدن به آمال و آرزوهای بلند و دست‏نیافتنی و مدینه فاضله‏ای كه رسانه‏های ملی و یا ماهواره‏ها تبلیغ می‏كنند، مرتكب جرایم می‏شوند. گاهی اوقات هم ارتكاب جرایم را فقط یك كار تفنّنی و به عنوان گذران اوقات فراغت می‏دانند با اینكه ممكن است در خانه و محیط اطراف خود مشكل حادی هم نداشته باشند كه آنان را مجبور به ارتكاب رفتار نابهنجار نماید، ولی فقط به خاطر اینكه در چند روز زندگی خوش باشند، دست به ارتكاب اعمال خلاف عرف و اجتماع می‏زنند.

گاهی نیز افراد از نعمت خانواده و والدین عاطفی برخوردارند، اما به خاطر شكست در تحصیلات و ناتوانی در ادامه تحصیل، تحقیر معلمان و فشارهای بی‏مورد والدین مجبور می‏شوند خود را به گونه‏ای دیگر نشان دهند و ـ به اصطلاح ـ «خودی» نشان دهند. و این حكایت از میل به استقلال‏طلبی، قدرت‏طلبی و یا عافیت‏طلبی در نوجوانان و جوانان دارد كه به دلیل عدم ارضای صحیح آن دست به ارتكاب اعمال ناشایست می‏زنند.(۵)

عده‏ای از نوجوانان نیز به دلیل روحیه تنوع‏طلبی و زیاده‏خواهی و عدم تربیت صحیح و عدم هدایت درست این غریزه طبیعی، دست به اعمال خلاف می‏زنند.

گاهی هم عده‏ای ممكن است دارای زندگی مرفهی باشند و هیچ‏گونه كمبود مالی و عاطفی نداشته باشند، ولی به دلیل این‏كه روحیه فاسدی دارند و ـ به اصطلاح ـ بی‏بند و بار و بی‏هویت‏اند و یا هدفی در زندگی ندارند، میل به بزهكاری پیدا می‏كنند.

ج) عوامل اجتماعی

در بررسی آسیب‏ها و انحرافات اجتماعی، به عنوان یك پدیده اجتماعی، به علل اجتماعی انحرافات می‏پردازیم. به هر حال، عوامل متعددی در این زمینه نقش دارند كه در اینجا به برخی از آن‏ها اشاره می‏گردد:

۱) عدم پای‏بندی خانواده‏ها به آموزه‏های دینی

مطالعات و تحقیقات نشان می‏دهد تا زمانی كه اعضای جامعه پای‏بند به اعتقادات مذهبی خود باشند، خود و فرزندانشان به فساد و بزهكاری روی نمی‏آورند. در پژوهشی كه توسط مركز ملی تحقیقات اجتماعی كشور مصر در سال ۱۹۵۹ صورت گرفته است، ۷۲ درصد نوجوانان بزهكار، كه به دلیل سرقت و دزدی توقیف و یا زندانی شده بودند، نماز نمی‏گزاردند و ۵۳ درصد آنان در ماه رمضان روزه نمی‏گرفتند.(۶) به هر حال، این اندیشه كه كاهش ایمان مذهبی یكی از علل عمده افزایش نرخ جرم در جوامع پیشرفته و غربی است، نظری عمومی است. تحقیقات صورت گرفته در كشور نیز مؤید همین نظریه است.

بنابراین، افزایش انحرافات اجتماعی می‏تواند ناشی از عدم پای‏بندی خانواده‏ها به آموزه‏های دینی باشد.

۲) آشفتگی كانون خانواده

از دیگر مؤلفه‏های مهم در سوق یافتن نوجوانان و جوانان به سمت و سوی بزهكاری و انحرافات اجتماعی، گسسته شدن پیوندهای عاطفی و روحی میان اعضای خانواده است. هر چند در بسیاری از خانواده‏ها، پدر و مادر دارای حضور فیزیكی هستند، اما متأسفانه حضور وجودی و معنوی آنان برای فرزندان محسوس نیست. در چنین وضعیتی، فرزندان به حال خود رها شده، ارتباط آنان با افراد مختلف بدون هیچ نظارت، ضابطه و قانون خاصی در خانوده صورت می‏گیرد. روشن است كه چنین وضعیتی زمینه را برای خلأ عاطفی فرزندان فراهم می‏كند.

در برخی از خانواده‏ها پدر، مادر و یا هر دو، بنا به دلایلی همچون طلاق و جدایی، مرگ والدین و... نه حضور فیزیكی دارند و نه حضور معنوی. در این‏گونه خانواده‏ها كه با معضل طلاق و جدایی مواجه هستند، فرزندان پناهگاه اصلی خود را از دست داده، هیچ هدایت‏كننده‏ای در جریان زندگی نداشته، در پاره‏ای از موارد به دلیل نیافتن پناهگاه جدید، در دریای موّاج اجتماع، گرفتار ناملایمات می‏شوند.(۷)

علاوه بر طلاق، مرگ پدر و یا مادر نیز بسان آواری سهمگین بر كانون و پیكره خانواده سایه افكنده، و در برخی موارد به دلیل بی‏توجهی یا كم‏توجهی به فرزندان و جایگزین شدن عنصر نامناسب به جای فرد از دست رفته، ضعیف شدن فرایند نظارتی خانواده، افزایش بیمارگونه بحران‏های روحی و روانی فرزندان و... موجب روی‏آوری فرد به ناهنجاری‏ها و انحرافات اجتماعی می‏شود.

بر اساس نتایج یك پژوهش، ۴۷ نفر از جامعه آماری به نحوی از انحا از جمله عوامل كلیدی و مهم بزهكاری خویش را والدین، خانواده، بی‏توجهی، بی‏موالاتی و عدم نظارت آنان دانسته‏اند؛ به عبارت دیگر، از نظر آنان والدین ایشان در بزهكاری‏شان نقش داشته‏اند.(۸)

بر اساس نظریه «كنترل» دوركیم كه معتقد است ناهمنوایی و هنجارشكنی و كجروی افراد ریشه در عدم كنترل صحیح و كارای آنان دارد، به طوری‏كه هرچه میزان كنترل اجتماعی بیشتر باشد و نظارت‏های گوناگون از راه‏های رسمی و غیررسمی، بیرونی و درونی، مستقیم و غیرمستقیم توسط والدین و جامعه وجود داشته باشند و حساسیت مردم و مسئولان افزایش یابد، میزان همنوایی مردم بیشتر خواهد بود، نیز بیانگر همین مسئله است كه آشفتگی كانون خانواده یكی از عوامل مهم سوق یافتن فرزندان به سوی انحرافات اجتماعی است.

همچنین با توجه به پژوهش‏های صورت گرفته در این زمینه، سارقان عمده عوامل سارق شدن خویش را «بد رفتاری، بداخلاقی، بی‏تفاوتی، بدزبانی و عدم برآورده شدن انتظارات از سوی همسر، خانواده و والدین» دانسته‏اند.(۹)

در یك پژوهش، حدود ۶۸ درصد سارقان معتقدند كه والدینشان در گرایش آنان به سرقت نقش داشته‏اند.

با توجه به همین پژوهش، عدم رضایت از رفتار والدین، تربیت ناصحیح، عدم كنترل و نظارت بر فرزندان، مشكلات عاطفی ناشی از فوت یكی از والدین، بی‏تفاوتی والدین، بی‏سوادی آنان و... جملگی حكایت از عدم امكان و یا عدم كنترل و نظارت فرزندان توسط والدین داشته و از آن‏رو كه ارتباط صمیمانه والدین با فرزندان در این پژوهش به میزان قابل توجهی كم‏بوده و والدین نسبت به فرزندان خویش بی‏توجه بوده‏اند، این‏گونه رفتارها موجب سرخوردگی فرزندان شده، زمینه‏ساز بروز مشكلات رفتاری برای آنان شده است. روی‏آوری به سرقت یكی از راه‏های برون‏رفت از نظر جوانان در این پژوهش تلقّی شده است.(۱۰)

۳) طرد اجتماعی

چگونگی برخورد دوستان، افراد فامیل و همسایگان با فرد بزهكار، در نوع نگاه متقابل وی با دیگران تأثیر بسزایی دارد. در مجموع، اگر این برخوردها قهرآمیز و به صورت طرد فرد از محیط اجتماعی باشد، جدایی وی از جامعه سرعت بیشتری می‏یابد. این نوع برخورد، همواره به عنوان هزینه ارتكاب هر جرمی مدّنظر است. علاوه بر این، افرادی كه دارای منزلت و پایگاه اجتماعی پایینی هستند و یا از نقص عضو، بیماری جسمی، روحی، و مشاغل پایین خود یا والدین‏شان رنج می‏برند، نیز از سوی افراد جامعه مورد بی‏مهری قرار گرفته و ناخواسته طرد می‏شوند. این‏گونه افراد برای جبران این نوع كمبودها، و شاید هم برای رهایی از این‏گونه بی‏مهری‏ها و معضلات، دست به ارتكاب جرایم و انواع انحرافات اجتماعی می‏زنند.(۱۱)

۴) نوع شغل

از دیگر متغیرهایی كه در مطالعات و تحقیقات صورت گرفته در زمینه ارتكاب بزهكاری و انحرافات اجتماعی نقش بسزایی دارد، و مورد تأكید قرار گرفته است، ارتباط نوع شغل افراد با انحراف و بزهكاری است. همواره رابطه‏ای بین وضع فعالیت و شغل فرد با نوع رفتارهای وی وجود دارد. گرچه بین بی‏كاری و سابقه جرم و زندانی و دفعات ارتكاب جرم، رابطه معناداری مشاهده می‏شود، ولی این امر بدین معنا نیست كه لزوما بیكاری علت تكرار جرم باشد؛ زیرا ممكن است این رابطه به صورت معكوس باشد؛ یعنی كسانی كه بیشتر مرتكب جرم می‏شوند، بیشتر شغل خود را از دست داده و بیكار می‏شوند. در یك مطالعه، ۷۹ نفر، كه بر اثر زندان شغل خود را از دست داده بودند، دارای دلایل متفاوتی بودند. از جمله، بی‏اعتماد شدن مدیریت، (۳۸ نفر)، مقررات مربوط به كاركنان دولت (۱۹ نفر)، غیبت طولانی از محیط كار (۱۲ نفر) و از دست دادن سرمایه (۱۰ نفر).(۱۲)

از جمله نكات مهم در نوع شغل، حساس بودن و اهمیت شغل است. هر چه شغل فرد مهم‏تر و از حساسیت بیشتری برخوردار باشد، هزینه ارتكاب جرم نیز افزایش می‏یابد. این مهم در خصوص مشاغل دولتی حایز اهمیت است. در حالی كه، بیشتر مشاغل مستقل چنین حساسیتی ندارند و مجازات زندان موجب از دست دادن شغل مذكور نمی‏شود. بر اساس نتایج یك تحقیق، با افزایش مدت زندان و حبس، دفعات از دست دادن شغل افراد نیز افزایش می‏یابد.(۱۳)

علاوه بر این، مشاغل دارای اعتبار و منزلت اجتماعی پایین و كم‏درآمد نیز موجب می‏شود كه فرد صاحب چنین شغلی برای جبران هزینه‏های زندگی و افزایش اعتبار و یا منزلت خویش به شغل‏های دوم و سوم روی آورده، و ناخواسته از خانه، كاشانه، زن و فرزندان و تربیت آنان غافل شده، موجبات گسست، تلاشی خانواده و انحرافات آنان را فراهم آورد. در یك پژوهش از میان سارقان، بالاترین تراكم مشاغل افراد سارق، مربوط به مشاغل كارگری، رانندگی و دامداری بوده است. عموما مشاغل افراد سارق، از نوع مشاغل سطح متوسط به پایین جامعه است. این نوع مشاغل عموما پرزحمت و كم درآمد می‏باشد.(۱۴)