اهل کاشانم

پیشه ام نقاشی است؛

گاه گاهی قفسی می سازم با رنگ، می فروشم به شما

تا به آواز شقایق که در آن زندانی است

دل تنهایی تان تازه شود.

سهراب سپهری اسفندماه ۴۲ در نامه به دوستی می نویسد؛ «سخت دست به کار بوده ام؛ دست به کار نقاشی و سرانجام پریشب نمایشگاه من گشایش یافت. از میان صد گواش، سی و چندتایی در نمایشگاه گذاشتم و دوتایی رنگ و روغن. خیلی زیاد بود. کارها تنگ به هم چسبیده بود. همیشه دچار این اشتباه شده ام. و بچه ها آمدند و دیدند و حرف هایی زدند.» ۴۰ سال پس از آن روز در آستانه سی امین سال درگذشت سهراب سپهری ۱۱۳ اثر نقاشی اش در موزه هنرهای معاصر با عنوان «روزنه یی به رنگ» به نمایش درآمده است. شروع نمایشگاه با ۲۵ عکس از آرشیو شخصی خانواده سپهری است که به دوران مختلف زندگی سهراب مربوط می شود. زندگی سهراب در باغ بزرگی در کاشان آغاز می شود.

دوران کودکی اش در باغ، با انبوه درختان کهن تبریزی و اقاقیا، جوی آب و گل های داوودی، شب بو و اطلسی می گذرد. سهراب در حساسیت خود شناور بود. طبیعت کاشان، او را نه اهل سنجش و شکل، بلکه دلباخته و شیفته می کرد. خانه سهراب همسایه صحراست و تمام رویاهایش به بیابان راه دارد. بعدها در نقاشی همین دلبستگی به عریانی بیابان او را به فضای خالی در نقاشی های شرق دور پیوند می زند. «در زندگی من یک گل شقایق جای خودش را دارد. و شاید به نظر غریب آید اگر بگویم وقتی روی گذشته خم می شوم تصویر درخت اقاقیا را از پس حوادث زندگی ام روشن تر می بینم.» صداها و سنگ ها تنها لحظه های معدودی از زندگی سهراب را دربر نگرفته اند بلکه طبیعت کاشان سایه اش را تا آخرین لحظه با او می کشاند.

سپهری با شیبانی (نقاش) به دشت می روند. نقاشی می کنند. حرف می زنند. شیبانی شعرهایش را می خواند و از نیما و زبان تازه شعر می گوید. در این گشت و گذارها خمیره هنری سهراب دگرگون می شود. همان سال به دانشگاه هنرهای زیبای تهران می رود. زمان تحولات هنری و توجه به هنر مدرن و سبک های نقاشی غرب بود. نو با کهنه می جنگید و میان این شور و ستیزها کار سهراب ذره ذره شکل می گرفت. سال ۱۳۳۰ سپهری اولین مجموعه اشعار نیمایی اش را با نام «مرگ رنگ» منتشر می کند و در سال ۱۳۳۲ دومین مجموعه را با نام «زندگی خواب ها». طبیعت و تصاویر مختلفش حتی گاهی به شکلی بسیار انتزاعی در اشعارش حضور دائم دارد. سپهری در اشعارش از نمادهایی استفاده می کند که خاص اوست و به عرفان و جهان بینی ویژه اش مربوط می شود. تابلوهای نقاشی او پر است از عناصر طبیعت؛ ماهی، گل، آب، درخت و سبزه یا پنجره یی که می توان از میانش درخت ها یا گل شقایقی را دید. در آثار آبستره اش درختان به خطوط تیره یی تبدیل می شوند که طول صفحه نقاشی را می گذرند و لکه های رنگ به رنگ میان شان یادآور گل و ماهی و سبزه اند. سپهری در سفرهایش به اروپا و نیویورک سبک های مختلف نقاشی مدرن را تجربه و در نمایشگاه هایی شرکت می کند. با نگاه خیال انگیز رمانتیک ها به طبیعت و با آثار امپرسیونیست ها و اکسپرسیونیست ها آشنا می شود.

تابلوهایی از طبیعت در جوش و خروش می کشد که ضرب قلم های مستقل و سریع شان حاصل این تاثیرپذیری ها هستند. هرچند شهر فرنگ چشم هایش را در شگفت نمی کند و سپهری به آن دل نمی بازد. در خانه آرامش دلخواه را دارد، چیزی به او تحمیل نمی شود. می نشست و رنگ می سایید یا با رنگ های روغنی کار می کرد. در تماشای سهراب، تاب شکل دادن نبود. حضور اشیا بر اراده اش چیره بود و از تفاهم چشم و درخت گیج بود. نقاشی عبادت سپهری بود. شوریدگی اش تکنیک نداشت. طبیعت پیرایه زندگی سهراب نبود، پاره یی از زیست او بود. زندگی اش در حالت سنگی جریان داشت. و چنین نظرگاهی با نقاشی غرب به یک راه نمی رفت. سهراب با نگاه ساده و بی پیرایه آرزو می کرد در غرب یک نفر را بشناسد که به درخت، گل و آب نگاه کند. از اینکه این چیزها در زندگی آدم ها جزء زینت نیست ناراضی بود. در روح آدم ها شعر نیست. انحنا نیست. به بیراهه می روند وقتی از کنار گل بی اعتنا می گذرند. می روند تا شعر گل را در صفحه یک کتاب پیدا کنند و بخوانند. روبه روی زندگی نمی ایستند تا مشاهده کنند. این تماشا اصیل نیست. می بینند و می گذرند. در شرق ما می بینیم و غرق می شویم. می بینیم و فرومی ریزیم.

دیدگاه شرقی در برابر طبیعت فروتن است وقتی دیدگاه غربی در پی شکافتن آن است. «من ترسی ندارم که بگویم می خواهم از پاریس بروم. بروم در شیب یکی از دره های سرزمین خودمان ساعت ها به سرخی یک گل شقایق خیره شوم. چه کسی می تواند به من و این پندارهایم بخندد؟» سفر سپهری به نیویورک نیز تاثیراتی بر او و نقاشی اش می گذارد. در این خاک تازه اندازه ها فرق می کرد. و او در میان ابعاد تازه یی بود. نمایشگاه نقاشان کوبیست را می بیند و تحت تاثیر خشم تیره و غم انگیز پیکاسو قرار می گیرد. تابلوهای کوبیستی نمایشگاه موزه هنرهای معاصر با موضوع چهره و طبیعت بی جان حاصل این دوره اند. سهراب روز نقاشی می کرد و شب، اگر خستگی می گذاشت می خواند یا می نوشت. اما حس می کرد سر جایش نیست. برای او در غرب چیزی بود که باید آن را می فهمید و کنار می گذاشت. به عقیده این و آن کاری نداشت و به قضاوت تاریخ هنر نیز علاقه یی نشان نمی داد.

از نظر سهراب قرن جدید شاید سخنی می داشت ولی هنوز نگفته بود. نسل تازه نقاشان بیشتر به دنبال طرز بیان رفته بودند. در پی حیله های فنی تازه بودند تا تماشاچی انگشت به دهان بماند. همه می خواهند مبتکر باشند و حاضر نیستند از سنتی پیروی کنند. از نظر سهراب نخست باید حرفی برای زدن داشت و آن وقت پی روش حرف زدن رفت. سهراب به دنبال حقیقت گمشده و صمیمیت فراموش شده است. او قرن جدید را قرن بسیاری حرف های بریده و نارسا می داند و از خود می پرسد تا چه وقت این هیاهو طول خواهد کشید؟ «گل غرب در خانه من پژمرده است.»

من صدای نفس باغچه را می شنوم

و صدای ظلمت را، وقتی از برگی می ریزد

و صدای روشنی از پشت درخت

عطسه آب از هر رخنه سنگ

چک چک چلچله از سقف بهار

سهراب نگاهش را از غرب برمی گیرد و به گشت و گذار در شرق می پردازد. سفرهایی به افغانستان، هند و ژاپن می کند. زمینه های مشترک عرفان خاور دور و عرفان ایرانی او را متوجه بودیسم و تائوئیسم شرق دور می کند. بعد از آزمودن تکنیک های مختلف نقاشی غربی به کشف و شهودی راه می یابد که اساس مشترک فلسفه شرق است. «کمتر کتاب می خواندم. بیشتر نگاه می کردم. میان خطوط تنهایی در جذبه فرومی رفتم.» سپهری مدتی در ژاپن اقامت می کند و نزد استادی فن گراور روی چوب را فرامی گیرد. در این سرزمین و میان این مردمان، سهراب خود را بیگانه نمی یابد. در غرب چنین نبود. ژاپنی ها را کوشا و پرکار می یابد. ژاپنی هرگز پیوند خود را با طبیعت و شعر زندگی نمی گسلد. گلدانش بجا نشسته و خیزران آویخته اش صدایی هماهنگ است. بهترین نقاشان ژاپنی را نقاشان قرن ۱۵ و زیر سایه بودیسم ذن می داند. تحت تاثیر کارهای Sesshu و Shuban و دیگر نقاشان مکتب آنان واقع می شود. فروتنی شرقی به دیده سپهری جای بلندی دارد.

میان ما و خاوردوری ها پیوندهایی می یابد. شعر Basho و نقاشی Hiroshigo برای ما نیز اشاره یی آشنا دربر دارد. عرفان ما و بودیسم آنها هرچند به دور از هم که باشد، در جاهایی برخورد می یابد یا حتی یکی می شود. عرفان سپهری ترکیبی از عرفان هند، خاور دور و عرفان ایرانی محسوب می شود. هم در اندیشه های ایرانی و هم شرق دور، طبیعت دارای ارزش است. در شرق دور طبیعت کامل کننده انسان است ولی در اندیشه ایرانی طبیعت در عین زیبایی، واسطه یی برای رسیدن انسان به تکامل است. ذن بر مراقبه برای رسیدن به آگاهی، با درک شهودی و بدون واسطه فرآیندهای ذهنی و دنیوی تاکید می کند. علاقه به طبیعت، جست و جو برای رسیدن به دامنه معرفت بسیط اما جاندار حیات نه رمانتیسیسم غربی، مقام مراقبه و تفکر ذن و دیدی انسانی به طبیعت و دیدی طبیعی به انسان از وجوه مشخصه عرفان سپهری است.

اما سهراب در برابر طبیعت شرق دور خود را تماشاگری بی غل و غش نمی یابد. خیال او شاخه درختان ژاپنی را می برد و در حیاط های ایران به درختی پیوند می زند. «شنزارها فروتنی می آموختند. جایی که افق بود نمی شد فروتن نبود. زیر آفتاب سوزان راه می رفتیم و حرمت خاک از کفش ما جدایی نداشت.» سهراب دوباره به خاک پر از جذبه و افسون کاشان بازمی گردد.

«به خطا از کاشان به درآمدی. آنجا هر آنچه هست بود. به درآمدن ها همه پوچ. باید در فروبست و به تماشا نشست.» سهراب اسباب نقاشی را به ترک دوچرخه می بست و روانه دشت می شد. می نشست و نبض آفتاب را روی کوه های دور می گرفت. تعادل را می آموخت. هرکجا رفته بود، آسمان بالای سرش را با خود برده بود. نقاشی اش کار غریزه بود. سهراب در پی آن بود که فرهنگ و هنر ایرانی را با دیگر فرهنگ ها پیوند زند و در این راه بیان و ذهنیت شرق دور را برای به کار بردن موتیف ها و عوامل بصری ایرانی، زبانی مناسب می یابد. در فلسفه ذن بودیسم جهان و اجزای آن همه یک واقعیتند و او در پی هماهنگی با این واقعیت بود. «کار من تماشاست و تماشا گواراست. من به مهمانی جهان آمده ام.

و جهان به مهمانی من. اگر من نبودم، هستی چیزی کم داشت. اگر این بیدخانه ما هم اکنون نمی جنبید، جهان در چشم به راهی می سوخت. همه چیز چنان است که می باید. آموخته ام که خرده نگیرم. شکفتگی را دوست دارم و پژمردگی را هم.» طبیعت کاشان بر سیمای زندگی سپهری خط یادبود نبود، تار و پود آن بود. در مجموعه اشعار «حجم سبز» سهراب به یگانگی کامل با طبیعت می رسد و در آن تقارن معنویت و طبیعت به گونه یی است که دیگر از هم قابل تفکیک نیستند.

در تصاویر سهراب از طبیعت، سادگی و بی پیرایگی خاصی هست. برای نقاشی هایش از طبیعت، کمترین عناصر را برگزیده و همه در کلیات بیان شده اند. در کنار چند درخت و خانه روستایی، کویر با چند خط ساده در فضایی خالی تصویر شده است. این فضاهای خالی در دوره سونگ و یوان مکتب تائوئیسم رواج داشت. بسیاری از نقاشان از سپیدی بوم ترسیده اند. سپیدی کاغذ یعنی نگفتن. یعنی سکوت. و تصور بر آن است که نقطه اوج، تمام پیام یک اثر است. در مکاتب هنری شرق، اثر هنری تکه یی است از یک برگ زنده.

خون در همه جای آن هست. اگر از این خون کم کنی یا به آن بیفزایی رگ همچنان زنده خواهد ماند. مساله، تراکم در اثر هنری است. اگر از شعری تصویرهایی برداشته شود، از تراکم تصویری آن کاسته می شود. کار هنری تمام نیست. چارچوب ندارد. آغاز و انجام ندارد. آغاز و انجام آن در فضاست. در سپیدی کاغذ است. روی دیوار است و همه اینها در ذهن ماست. می شود آن را ناتمام گذاشت، به آن افزود یا از آن کاست. شعر ویتمن چارچوبی ندارد. رهاست. مثل برشی از باد، تکه یی از فصل. هایدگر هم از «فضای سکوت» سخن می گوید و می خواهد سخن با سکوت عجین باشد. فضاهای خالی در آثار سپهری تکرار می شوند. درختان در تابلوهای بزرگ رنگ و روغن سهراب بی ریشه یی در خاک گویی از سکوتی سپید بیرون آمده اند. چند سیب آب مرکب بر زمینه سپید نقش بسته اند و چند تایی از تابلو بیرون می غلتند.

پهلوی طرح های پر جزییات اسطوره های یونانی، سیب سهراب بسیار ساکت است. بر پرده نقاشی سهراب گاه یک خال بیشتر حرف دارد تا نقش یک انسان. عریانی فضای بیابان های سپهری، همان طبیعت عظیمی است که در تابلو نیست. در چند تابلوی انتزاعی خطوطی با رنگ هایی گرم فضای سیاه تابلو را می شکافند و این تصویر ساده می تواند کل آفرینش کائنات را به تصویر کشد.

درختان سپهری با رنگ تیره کنار هم ریتمی می سازند. گویی سپهری با تناوب جاهای پر (تنه درخت ها) و جاهای خالی (فضای میان درخت ها) گونه یی گام بصری آفریده است. سهراب به موسیقی شکل و رنگ فکر می کند. می خواهد نقاشی اش هیچ نباشد جز ریتم و صدا. می خواهد با رنگ، آهنگ بسازد. و به آهنگ پرندگان توجه می کند. «صدای پرنده ها قاطی باغچه است، دنیا قاطی انگشتان من. این روزها تم پرنده با من است. ریتم گمشده یی با وقت من همپاست.» در تعدادی از تابلوهای او مربع های رنگارنگ، همان نت های موسیقی هستند.

این شکل ساده هندسی را بیشتر از شکل یک لیوان یا یک بازو دوست دارد و تابلوهای زیادی از آنها می سازد. از حجم و پرسپکتیو خسته و تشنگی فرم ساده و رنگ همواره با اوست. سهراب به مساحت یک قناری فکر می کند. یک مشت مربع را به صدا درمی آورد تا صدای پرنده یی شنیده شود. درون شکم و اطراف پرنده پر از مربع های رنگارنگ است. پرنده یی که صدایش را رها می کند چنان از شور خواندن لبریز است که گلوی او تاب فوران صدا را ندارد. در طرحی دیگر، پرنده یی پشت بر زمین افتاده، مرده است. مربع ها، نت های رنگارنگ در فضای اطرافش شناورند. پرنده یی خواند و میان خواندن مرد.

سهراب به پرواز پرندگان غبطه می خورد. فرزند وسعت هاست و سطوح بزرگ را می ستاید که در آنها میان جاندار و بی جان مرزی نمی بیند. و در نقاشی هایش از درام اندام انسانی خبری نیست. بسیاری از شاعران هم دوره سپهری، او را بی اعتنا از مسائل جامعه و توجه او به طبیعت را نوعی رفتار خنثی تعبیر کرده اند. شاعری در این باره گفته است ترجیح می دهد شعرش شیپور باشد نه لالایی. با گذشت بیش از سه دهه از زمان التهابات سیاسی آن زمان می توان با دیدی دیگر با انواع مختلف بیان های فردی هنرمندان برخورد کرد. سهراب می نویسد در اتاق خود که به نظرش تکه یی از یک خانه بی قواره مثل همه خانه های تهران است. اما اتاق او از دنیا بریده است. «دنیا پر از بدی است و من شقایق تماشا می کنم. روی زمین میلیون ها گرسنه است. کاش نبود. ولی وجود گرسنگی، شقایق را شدیدتر می کند. و تماشای من ابعاد تازه یی به خود می گیرد.

در تاریکی آنقدر مانده ام که از روشنی حرف بزنم. من هزارها گرسنه در خاک هند دیده ام و هیچ وقت از گرسنگی حرف نزده ام. نه، هیچ وقت. ولی هر وقت رفته ام از گلی حرف بزنم دهانم گس شده است. گرسنگی هندی سبک دهانم را عوض کرده است و من دین خود را ادا کرده ام.» حتی پس از فاجعه مرگ پدر، سهراب آسان خود را بازمی یابد. «زندگی ما تکه یی است از هماهنگی بزرگ، باید به دگرگونی های این تکه تن بسپاریم.»

سفر مرا به در باغ چند سالگی ام برد

و ایستادم تا

دلم قرار بگیرد،

صدای پرپری آمد

و در که باز شد

من از هجوم حقیقت به خاک افتادم

در نقاشی های سپهری نور از جایی نمی تابد و سهمی از چیزی را در سایه نمی برد. آفتاب اگر هست، به پای اشیا سایه نیست. موضوع شب نقاشی اش روشن است. هیچ رنگ آن شبانه نیست. «شب روشن» عارفانه است. امپرسیونیست ها برای به تصویر کشیدن طبیعت از رنگ های روشن متنوع استفاده می کردند ولی طبیعت سهراب رنگ های ساده و کدری دارد. رنگ های تیره بر تنه درختان بافتی ایجاد کرده اند که حالت زنده جسمانی دارد. درختان او برگ ندارند. آفت ندارند. سنگ های سهراب در فضای سپید ثقلی ندارند. گویی همه در فضایی بی نور و بی زمان جاودان شده اند. تنه درختان همچون تم یک لحن موسیقی گسترش یافته اند. در ریتمی یکسان به صف آراسته اند و به سوی وحدتی که در آن دگرگونی فریبنده ظواهر نیست، روانه می شوند. و این همان باغ عدن سپهری است.

کار ما نیست شناسایی راز گل سرخ

کار ما شاید این است که

در افسون گل سرخ شناور باشیم.

سهراب می گوید اگر درخت ماگنولیا را ببرند و با چوبش صدها کنده کاری کنند، همه شان شاهکار هنر، رمز و تحرک یک برگ را نخواهند یافت. ساخته های ذوق و اندیشه بشر، همه در کرانه زندگی هیاهو به پا کرده اند. صد بار از خواندن کتاب دلسرد آمده ایم. کتاب چه؟ نقاشی چه؟ هنر چه؟ او به یک تابلو همان طور نگاه می کند که به یک سنگ یا یک درخت و می پرسد «اما دیدن نمایشگاه چه فایده دارد؟ باید زندگی را مشاهده کرد.»