موسیقی آذربایجان در گذر اعصار رشد و صیغل یافته و مسیر تكامل خاص خود را پیموده و به عالی ترین درجه رسیده است .

شوستا كوویچ , آهنگساز بزرگ روس عصر حاضر , مكتب آهنگسازی آذربایجان ( البته جمهوری آذربایجان ) را مكتب عالی موسقی آذربایجان نام برده است . موسیقی آذربایجان مختص قفقاز و آسیای میانه نبوده است بلكه در خاور میانه و خاور نزدیك به طور وسیعی انتشار یافته . البته اصل موسیقی آذربایجان بر موسیقی همان موسیقی آذری است كه در ایران رواج دارد .

موسیقی آذری به گونه های ملی , شفاهی و عاشیقی قابل بخش بندی است و در این مسان هنر عاشیقی دارای ویژگیهای ملی و شفاهی است .

هنر موسقی عاشیقی از نظر مضمون : قهرمانی , رزمی , موضوعات تغزلی و كلاسیك و … و داشتن خصوصیات سنتی از یك طرف آفرینش حرفه ای را تشكیل می دهد ولی از نظر ساختار یك هنر فولكور است .

▪ موسقی آذ‌ری به سه دسته زیر تقسیم می شود :

۱) موسیقی ملی ( ترانه ها و آهنگهای رقص )

۲) ملی – حرفه ای ( همان عاشیقی )

۳) شفاهی حرفه ای ( دستگاههای موقامی , موقامهای دارای فرم كوچكتر , موقامهای ضربی )

یكی از مهمترین راههای حفظ و اشاعه موقامها و همچنین تمامی آثار فولكلوریك نغمه نگاری آنها است .

● موقام :

موقام موسیقی كهن ملی آذربایجان به علت علاقه خاص این ملت به آن و زیبایی عمیقش و همچنین پیوند آن با ادبیات و شعر عاشیقی , تكامل زیادی یافته است . رامز زهاب اف آن را به سه دسته زیر تقسیم می كند :

۱ دستگاههای موقامی

۲) موقامهای دارای فرم كووچكتر

۳۰ موقامهای ضربی

زمان شكل گیری موقامها به درستی معلوم نیست .

در چگونگی و كیفیت موقام نوازنده ها و خواننده ها نقش مهمی را ایفا می كنند و اجرای عالی دستگاههای موقامی به دانش عمیق , توانایی درك , رعایت اصول تناسب,زیبایی شناسی( Esthetiorue )و تجربه و مهارت زیاد نیاز دارد . و برای نیل به این هدف نوازنده باید آموزشهای طولانی مدت (١۰ – ۵ ) سال فقط در زمینه نوازندگی ببیند .

▪ موقام در منابع علمی :

موقامهای آذری , هنر شعری – موسیقایی , كه دارای تاریخی كهن می باشند و به طور وسیع در شرق گسترش یافته است و به دلیل زیبایی خاص خود , نظر محققین را در تمامی اعصار به خود جلب كرده است .

تاریخ آموزش موقام , در آذربایجان شامل دو دوره قدیم و جدید است .

در دوره قدیم رساله ها و منطومه های بسیاری در این باب به چشم می خورد ك ه به زبانهای فارسی و عربی و گاه تركی نوشته شده اند كه بیشتر آنها در قرنهای هشتم و نهم شمسی به رشته تحریر در آمده اند , كه بحث آنها بیشتر برروی لاد ( واژه ای روسی به معنای مقام یا Mode است ولی برای اینكه با موقام آذری اشتباه نشود با همان نام به كار رفته است ) و ریتم است . یكی از نظریه پردازان بزرگ ایران به نام صفی الدین ارموی , نظریه پرداز مشهور آذربایجانی , بود كه بوجود آورنده سیستم جدی مقامهای شرق به شمار می رود .

علم موسیقی با رساله های كوكبی , درویش علی بخارایی و میرزابیك آذربایجانی غنی تر می شود و همه اینها نشاندهنده این است ه موسیقی ایران و بخصوص موسیقی آذری از دیر باز مورد بررسی قرار گرفته است . اما متاسفانه این تحقیقات در اوج خود ناكام ماندند . حتی حكیم ابوخضر فارابی در آثار گرانبهایش به موضوع موقام اشاره كرده است .

لازم به یاد آوری است كه موسیقی آذری حتی با حمله مغولها نیز از بین نرفت و نه تنها از بین نرفت , بلكه در همین زمان موسیقیدانان برجسته ای از جمله صفی الدین ارموی (١٢۹۴ – ١٢٣۰ ) معرف موسیقی آذری در تمام دنیا قرار دارد .

ارموی برای نخستین بار " ١٢ موقام " را به طور سیستماتیك در آورد اگر خود وارد انواع آن را به آوازها و بخش ها – شعبه ها , تقسیم نمود . همچنین او در آثار علمی خود ضمن شرح مسائل فیزیكی , آكوستیكی , قدرت تاثیر گذاری , ملودی , ریتم و وزن موسیقی , قوانین موقامها , توالی اصوات آنها و فونكسیون درجات را نیز توضیح داده است .

از دیگر نظریه پردازان ایرانی – آذری , عبد القادر مراغه ا ی ( ١۴٣۴ – ١٣۵٣ ) است كه در اروپا برای نخستین بار دانشمند آلمانی گیزه وتر Gizze Wetter ( ١۸۵۰ – ١۷۷٣ ) از عبد القادر به عنوان نظریه پرداز موسیقی نام برده است . در نخستین پژوهشهای مراغه ای به موقام به طور آشكارا بر می خوریم .

ثریا آقایوا محقق آثار مراغه ای می نویسد : " … در پژوهشهای مراغه ای برای نخستین بار مفهوم مقام ( لار ) و نظریه مربوط به آن نیز توضیح داده می شود . "

در قرنهای شانزده و هفده از رسابات نجم الدین كوكبی , درویش علی و میرزابیك آذربایجانی می توان اطلاعات جالبی در رابطه با موقامها بدست آورد .

▪ كوكبی ١٢ موقام را به ٢۴ شعبه اصلی , ٦ آواز و سه رنگ جدا شده از ١٢ موقام اصلی تقسیم می كند :

عشاق , نوا , بوسیلك , راست , اصفهان , زیر افكنه ( كه كوچك نیز نامیده می شود ) , بزرگ , زنگوله , نهاوند , رهاوی , حسینی , داق و قسمتها و انواع آن .

میرزا بیك علاوه به موارد بالا نام چند آواز دیگر از جمله بدل ؤ حصارك و حصرك را نیز ذكر می كند .

چنانكه از مقالات میر محسن نواب ( ١۹١۸ – ١۸٣٣ ) بر می آید , در اواخر قرن ١۹ بر تعداد آوازها در آذربایجان افزوده شده بود . و از ٦ الی ١۵ رسده بود . میر محسن نواب شعبه ها و گوشه های ٦ دستگاه را بر می شمرد .

راست , ماهور , شهنازی , رهاوی ( رهاب ) , چهار گاه و نوا .

▪ دستگاه راست :

راست , پنجگاه , ولایتی منصوریه , زمین خارا , راك هندی , آذربایجان , عراق , بیات ترك , بیات قاجار , ماورا النهر , بال كبوتر , حجاز ,‌شهناز , زنگ شتر , كركوكی، راست.

دستگاه ماهور، ماهور، شور، عشیران، دلكش، دوگاه، زنگ شتر، حجاز، ماوراء‌النهر، شهناز، حاجیوئی، سارنج، شوشتر، مثنوی، سوز وگذاز، ماهور.

▪ دستگاه شهناز :

درآمد شهناز، عاشق دشتی، سلمك، مویه، لیلی و مجنون، ابوالچپ، شاه‌ختایی، آذربایجان، وامق، محاز.

▪ دستگاه رهاوی :

رهاب، همایون، تركیب، غزال، بیات ترك، بیات قاجار، زمین خارا، ماوراء‌النهر، بال كبوتر، مجاز، بغدادی، شهناز، آذربایجان، مراج، عشیران، زنگ‌شتر، عثمانی، بیات كرد، بیات شیراز، حاجیونی، سارنج، شوشتر، مثنوی، ثقیل، سوز و گداز.

▪ دستگاه چهارگاه :

چهارگاه، سه‌گاه، زابل، یدّی‌حصار، مخالف، مغلوب، منصوریه، زمین‌خارا، ماورا‌ء‌النهر، مجاز، شهناز آذربایجان، عشیران، زنگ شتر، كركوكی.

▪ دستگاه نوا :

نوا، نیشابور، درآمد‌شهناز، سیلك، حسینی، مسیحی، شهناز، حاجیونی، بیات‌كرد، آذربایجان، عشیران، زنگ شتر، كركوكی، شاه‌ختایی، افشاری (اوشاری)، شكستهٔ عشیران.

اما این تقسیم‌بندی تاحدودی ناقص است، مثلا به دستگاه مهم شور اشاره‌ای نشده ‌است. در موسیقی آذری بیشتر از سه گاه و شور استفاده می‌شود اما راست، شوشتر، چهارگاه و بیات شیراز نیز كم كاربرد ندارند و در این میان همایون از همه كمتر به كار می‌رود.

موقام در منابع ادبی معتبری از قبیل قابوسنامه و خصوصا خمسه نظامی و … بسیار نام برده شده اند كه نشانگر قدمت و اهمیت تاریخی موقامها ی آذری است .

● نغمه نگاری ( Notation ) موقامها

نغمه نگاری یعنی به نت در آوردن آثار. این راه نه تنها باعث حفظ آثار می‌باشد، بلكه نیروی عظیم تحقیق و بررسی را به خود جلب می‌نماید و موجبات باززایی آثار را نیز فراهم می‌آورد.

البته در قرنهای ١۰-۸ نیز این شیوه وجود داشته است. و در زمان فارابی و مراغه‌ای نیز نغمه‌نگاری به شیوهٔ خاصی صورت می‌گرفته است. اما در قرن ٢۰ شیوهٔ نغمه نگاری به سبك اروپایی جایگزین شد.

در عصر حاضر نخستین بار حاجی بیگ نمونه‌های موسیقی شفاحی- حرفه‌ای آذری را به نت درآورد.

▪ توالی ١٢ موقام :

۱) عشاق : دو - ر – می- فا- سل- لا-سی- بل- دو

۲) نوا : دو – ر- می بل- فا- سل- لابل- سی‌بل- دو

۳ ) بوسیلك : دو – ربل- می بل- فا- سل- لا- سی‌بل- دو

۴) راست : دو – ر- می - فا- سل- لا- سی‌بل- دو

۵) عراق : دو – ر- می- فا- سل- سل‌دیز-لا- سی‌- دو

۶) اصفهان : دو – ر- می- فا- سل- لابل- سی‌بل- دو

۷) زیرافكند : دو – ر- می بل- فا- سل- لابل- سی‌بل- دو

۸) مخ ركسا : دو – ر- می - فادیز- سل - لا- سی‌- دو

۹) زنگوله : دو – ر- می- فا-فادیز- سل بل- لا- سی‌بل- دو

۱۰) رهاوی : دو – ربل- می - فا- سل- لابل- سی‌بل- دو

۱۱) حسینی : دو – ربل- می بل- فا- سلبل- لابل- سی‌بل- دو

۱۲) حجاز : دو – ربل- می بل- فا- سل بل- لابل- سی‌بل- دو

● دستگاههای موقامی

دستگاههای موقامی نقطهٔ اوج موسیقی فولكوریك آذری هستند. با استناد به اشعار نظامی معلوم می‌گردد كه موقام به شكل دستگاه در آن زمان به كار‌برده می‌شده است می‌توان به این نتیجه رسید كه دستگاههای موقامی فرم مكمل‌شده و كلاسیك موسیقی شفاهی حرفه‌ای‌اند. این ظرایف یادگارهایی تاریخی- فرهنگی به شمار می‌روند.

▪ دستگاههای موقامی آذربایجان عبارتند از :

۱) راست

این موقام را می‌توان در تمامی سرزمین مسلمانان دید. در موسیقی قرون وسطی، اولین موقام و اساس سایر موقامها به حساب می‌رود و ما در موقامها. راست در موسیقی شفاهی-حرفه‌ای ملل خاور نزدیك یكی از ١٢ موقام اصلی است. از دیرباز تاكنون ماهیت اولیهٔ خود را حفظ كرده‌است. این مایه (Mode) از سل SOL شروع می‌شود.

موقامهای هم‌خانواده راست :

ـ دستگاه ماهور هندی، ماهور در فارسی معنای پرتگاه و درّه می‌دهد. ماهور از دستگاههای قدیمی ایران با قدمت شاید ٣۰۰۰ سال است. و در تاریخ آمده است كه با قبیلهٔ ماهوریای هند مربوط است.